طبيعت

تاریخچه علم زمين شناسي و استخراج معادن از قديم الايام

مدارک و اسناد حاکی از آن است که حدود 4500 سال قبل از میلاد ، انسان موفق به استخراج مس شد، حدود 2800 سال پیش از میلاد آلیاژ مفرغ بوسیله ایرانیان شناخته شد. در سالهای 1600 تا 1300 پیش از میلاد استفاده از آهن معمول گردید. قدیمی‌ترین نقشه زمین شناسی در 2000 سال قبل از میلاد مربوط به معادن زمرد و طلا در مصر باقی مانده است.  اینکه اولین مطالعات علمی زمین شناسی از چه زمانی آغاز شده به درستی مشخص نیست، شاید اولین نوشته در مورد این علم به وسیله ارسطو (332-348 سال قبل از میلاد) در کتاب "السما و العالم" به رشته تحریر در آمده باشد، که در آن از تغییرات وارد بر زمین و آثار جوی ذکر به میان آمده است. بعد از جنگ جهانی دوم (1945-1939) با پیشرفت علوم و تکنولوژی و در نتیجه احتیاج به مواد اولیه اهمیت علم زمین شناسی بیش از پیش آشکار شد. برای جستتجوی معادن فلزی و مخصوصا نفت، زمین شناسان را بر آن داشت که دست به یک سری مطالعات جدید در زمینه ساختمانهای تحت الارضی زده و مطالب جدید کشف نمایند. در اوایل قرن بیستم با پیشنهادات وگنر ، نظر زمین شناسان به فرضیه اشتقاق قاره ها معطوف شد. در سالهای اخیر با مطالعات و توجهات بیشتر به نظریه‌های گسترش کف اقیانوس و تکتونیک صفحه‌ای توسط دانشمندانی همچون مس و مورگان و با استفاده از پیشرفته‌ایی که در سایر علوم حاصل گردیده زمین شناسی وارد مرحله جدیدی از علوم شده است.

شهرستان جلفا و معادن موجود در اين شهرستان

اين شهرستان در استان آذربايجان شرقي بين طولهاي ‘ 15 و 45 تا ‘ 30 و 46 و عرضهاي ‘ 30 و 38 تا 39 قرار دارد، مساحت كل شهرستان جلفا كه عمليات پتانسيل يابي روي آن انجام شده 1044 كيلومتر است. در ناحيه مورد مطالعه تعدادي معدن و انديس شناخته شده كه برخي از معادن متروكه و برخي در حال بهره برداري هستند.  سازمان زمين شناسي كشور در چند سال اخير اقدامات زيادي در رابطه با اكتشاف منطقه انجام داده بطوريكه طلاي مسجد داغي واقع در 5 كيلومتري غرب سيه رود بعنوان يك پتانسيل بسيار مناسب شناخته شده است و مطالعات در ساير مناطق شهرستان نيز ادامه دارد . پس از انجام عمليات اكتشافي اوليه، مناطق زير بعنوان اولويت هاي پيشنهادي جهت اكتشاف مقدماتي و تهيه نقشه 20000 : 1 معرفي شدند كه عبارتند از 1) منطقه پلي متال قره دره، قره چي لر، آنخ 2) منطقه پلي متال جهنم دره سي و گاپلال دره سي 3) منطقه چلگو روستاي ايري 4) منطقه آلتره توجه مهر- پهناور 5) منطقه پاسگاه شهيد علي كلي مطالعات اكتشافي بيش از  23 انديس و ذخيره معدني معرفي گرديد. بدين صورت كه كانسارهاي جلفا شامل كانسارهاي فلزي و غير فلزي مي باشند . كانسارهاي غير فلزي جلفا شامل كانسارهاي مصالح ساختماني و سنگهاي كربناته و انديسهاي سيليكاته و غير سيليكاته بوده و كانسارهاي فلزي ناحيه هم شامل طلا و نقره، مس، سرب و موليبدنيت هستند.  در بررسي هاي زمين شناسي و معدني و اكتشافات مقدماتي در ناحيه غرب سيه رود كه محدوده اي 48 كيلومتر مربعي از توابع شهرستان جلفا در استان آذربايجان شرقي انجام گرفته و حد واسط طولهاي ‘ 54 و 450 تا ‘00 و 460 و عرضهاي ‘54 و 380 تا ‘ 50 و 380 قرار دارد، پس از بررسي هاي عمومي زمين شناسي و پتروگرافي منطقه، به زمين شناسي اقتصادي و اكتشافات چكشي منطقه پرداخته شد. در اين راستا، رگه هاي كوارتزي مينراليزه طلادار معلوم شد و در كل 11 رگه در ابعاد مختلف شناسايي شده و  بعد از تهيه 72 نمونه سنگي از آنها ،50 عدد از آنها آناليز و معلوم شد كه حداقل حد طلا در آنها، 05/0 گرم در تن در رگه مسجدداغي و حداكثر آن 30 گرم در تن، در منتهي اليه شرقي -  شمالي توده داستيي موجود در ناحيه بوده است. در اين نمونه علاوه بر طلا، 20% سرب هم گزارش شد با نتيجه بررسي ها در سيه رود حاكي از آن بود كه زايش عنصر طلا در رگه هاي 1و11و10و2و9و3و6 و 5 و 7 صورت گرفته و سرب و باريت هم در رگه 11 حضور دارند. در ضمن نتايج نشان داد كه با توجه به آناليزهاي انجام شده و ابعاد رگه ها و وجود انديسهاي كور در ناحيه، بطور كلي منطقه از نظر زايش طلا كاملا اميد بخش به نظر مي رسد. البته طلا در اين ناحيه فعلا امكان تعيين ذخيره زمين شناسي نداشته و بايستي فاز اكتشافات نيمه تفصيلي در ناحيه براي اين كار انجام شود.  همچنين براساس مطالعات مختلف انجام شده و سرشماري عمومي صنعت و معدن در شهرستان جلفا ، دو معدن فعال سنگ لاشه مرمر و تراورتن سفيد تازه كند ـ هاديشهر وجود دارد . و معادن غير فعال در اين شهرستان را مي توان معدن زرنيخ دستجرد سيه رود ـ مس قره چي ـ قره درق ـ تالك افشار و زغال سنگ قشلاق و …. را مي توان نام برد كه 2 درصد كل معادن فعال استان (205 معدن ) مي باشد . با توجه به اينكه منطقه حفاظت شده كيامكي با مساحت حدود 80000 هكتار در منطقه جلفا قرار دارد و استخراج معادن اين منطقه منع قانوني دارد لذا بيشتر معادن شهرستان جلفا بكر و دست نخورده باقي مانده است . منابعي كه در سطح خاك در اعماق كم قرار گرفته از زمانهاي قديم به ساكنين محل و روستائيان را به خود جلب نموده واز آن بطور ابتدائي بهره برداري نموده اند. لذا در اغلب نقاط وجود آهك و گچ و نمك طعام و كانيهاي فلزي شامل طلا ـ مس ـ زرنيخ …. به ثبوت رسيده است . اهالي در حال حاضر براي استخراج سنگ آهك وگچ بصورت سنتي برداشت مي نمايند . پس از آن كه سنگهاي گچ و آهك از طبقات مربوط كنده شد بوسيله كوره هاي كوچك كه با مازوت كار مي كنند تبديل به مصالح ساختماني مي شود . مهمترين طبقات گچ و آهك در دهانه دره ديز و در روستاي ليوارجان موجود بوده و در همان محل ها تبديل به گچ وآهك مي شود . علاوه بر اين در نزديكي جلفا در دامنه كوهي به اسم اوج داغ در روستاي نوشيروان طبقات ضخيم نمك طعام موجود مي باشد . همچنين در دامنه ديگر همان كوه ودر زمينهاي روستاهاي شجاع و شاهمار رگه هاي مرمر در اعماق كم بوضوح ديده مي شود . نوع مرمر اين ناحيه به رنگ زرد و قرمز و گلي مي باشد كه قابل صادرات به كشورهاي خارج مي باشد بطوريكه در حال حاضر تعداد 2 واحد سنگبري نيز سنگهاي مرمر و تراورتن را فرآوري مي كنند. در حوالي قريه آغ بلاغ جنوب جلفا در طبقات زمين رگه هاي نازك زغال سنگ وجود دارد كه تاكنون اكتشاف اساسي و اصولي روي آن انجام نگرفته است. در كوههاي دره ديز و اعماق دره هاي آن طبقات زرد رنگ و گوگرد دار نيز مشاهده مي شود بطوريكه چشمه آبگرم دره ديز (در حدود 15 كيلومتري جنوب شهر جلفا قرار گرفته است و امروز از سوي ارتش محافظت مي شود ) وجود منابع گوگردي را ثابت مي كند . چشمه آبگرم دره ديز در عمق همان دره در كنار جاده تبريز به جلفا واقع گرديده است. از قديم الايام، ماده معدني تالک به عنوان گل سر شوي استفاده شده و در حال حاضر هم استفاده از آن در منطقه رواج دارد.

زمين شناسي دشت هاديشهر

در منطقه تکتونیزه جلفا ، دشت هادیشهر قرار گرفته و از اطراف بوسیله ارتفاعات احاطه شده است. در شمال کنگلومرای پلیوسن، رس و مارن میوسن در غرب و در قسمت زیرين آبرفتهای این دشت کنگلومرای ائوسن در شرق، واقع شده است. و قسمت جنوبی دشت بر گسل دامنه شمالی ارتفاعات دیوان داغی منطبق است. یک ناپیوستگی که روند آن شمال شرق- جنوب غرب بوده و از امتداد گسلهای منطقه تبعیت می کند در حدفاصل دو سازند کنگلومرای ائوسن و مارن میوسن وجود دارد. تهيه و تنظيم صابر باقري كارشناس ارشد زمين شناسي دفتر ژئوپارك ارس